Marmara

ÇİTARİ i. Uzun gövdeli, sarı çizgili, kılçıklı küçük balık. (İlmî adı: Boops [veya Box] salpa. İzmaritgillerden.) — ansikl. Çitariler daha çok Akdeniz’de, az olarak da Marmara’da rastlanan deniz balıklarıdır. Çitarinin boyu 35 sm’yi bulur; eti pek makbul değildir. (ML)

ÇAVUŞ üzümü, blş. i. Sofra üzümü elde edilen asma çeşidi. || Aynı asmanın üzümü. (Bk. üzüm.) — ansikl. Çavuş üzümü Marmara, Trakya ve Batı Anadolu bölgelerinde, özellikle İmroz ve Bozcaada’da yetiştirilen sofralık bir üzüm çeşididir. Kabuğu İnce, çekirdeği ufak, rengi sarımsı beyaz, şırası lezzetlidir. Bol sulu ve ince kabuklu olduğu için dayanıksızdır; itina ile toplanarak [...]

AŞİRET i. (ar. ‘aşiret). Aynı asıldan gelen, birlikte yaşayan, gerekirse birlikte konup göçen insan topluluğu: Kendini şark aşiret­lerinden birinin reisine damat olmuş sanabi­lirdi (R. N. Güntekin). Bk. ansİkl. || Gö­çebe, konan-göçen: Aşiretten imdad olmaz / Kaç kurtul kozan dağına (Kozanoğlu). || Kabile, uruk, boy: Marmara’ya, Adalar denizi’ne, Akdeniz’e kadar, Türk aşiretlerinin yü­rüyüşü turih destanlarının en [...]

ASYA (küçük), ön Asya’nın en batı kıs­mı. Doğu Akdeniz, Ege, Marmara denizleri ve Karadeniz arasında geniş bir yarımada meydana getirir. (Bk. türkİye.) Yukarı Fırat ve Kızılırmak (eski adı Halys) Asurlu tüccarların, batıda hitit ve doğuda Mutsru yerlileriyle alışveriş ettikleri Kommagene nin, uzun süre tabiî sınırları olmuş­tu. Kaneş arşivleri, bize asur faaliyetleri üstüne bilgi verir. Kızılırmak [...]

ASYA i. (yun. asia). Dünyanın beş kıtasın­dan en büyük ve en kalabalık olanı: İlmî tababet ilk defa Roma imparatorluğu za-manında Asya’da doğmuştur (Peyami Safa). İnsaniyetin ninesi Asya! (A.H. Müftüoğlu). — Coğ. Esk. Asyayı Sugrâ, Küçük Asya: Yunanistan Asya-yı Sugrâ’nın tahliyesine dünyada nasıl muvafakat edermiş (Yahya Kemal). || Küçük Asya, ön Asya’nın Akde­niz, Ege, Marmara ve [...]

ADAPAZARI, Marmara bölgesinde, Sakar­ya ilinin merkezi olan şehir; 86 124 nüf. Adapazarı, içinden (güney-kuzey yönünde) Sa­karya ırmağının geçtiği, kendi adını taşıyan bir ova ortasında, (Akova da denir) dümdüz bir zemin üzerinde kurulmuştur (yükselti, 31 m.). Sakarya ırmağı, şehrin doğusundan, Sapanca gölünün fazla suyunu Sakarya’ya boşaltan akarsu ise batısından geçer: bu akarsuya Adapazarı yakınında Çark suyu [...]

ADALAR, Marmara denizinin Kocaeli kı­yılarına yakın kesiminde bulunan 4 büyük (Büyükada, Heybeliada, Burgaz, Kınalı) ve 5 küçük (Sivriada, Yassıada, Sedef, Tavşan, Pide [Kaşık]) adanın hepsine birden, idarî bakımdan, istanbul ilinin bir ilçesi olarak verilen ad. İlçenin yüzölçümü 10,8 km2, nü­fusu 15 219 (bu sayı 1965 yılı ekim ayı son­larında tespit edilmiştir, gerçekte her yıl yaz [...]

ADAKARASI blş. i. Şarapçılık. Marmara’da, Avsa adasında yetişen üzüm çeşidinden elde edilen şarap. Üzümün taneleri İri ve sık, ka­buğu kalın, eti serttir. Şarabın alkol derece­si yüzde 12′ye yakın. Yeteri kadar kuru mad­desi ve asidi var. İyi sofra şarabıdır, (M)

ABDULLAH RÂMİZ PAŞA Kırımlı, Rus­çuk yaranından (Kırım, ?-Yerköyü 1813). Kırım kazaskeri Seyit Feyzullah Beyin oğ­lu. Küçük Kaynarca (1774) antlaşmasından sonra, babasının Kırım hanı Şahin Giray’a muhalefeti yüzünden, istanbul’a göç ettiler. Sekiz yıl medresede tahsil gördü; müderris oldu. Eyüp’te kadiri şeyhlerinden Ebussuud Efendi dergâhına girdi, iki yıl kaldı. Mısır seferine ordu kadısı olarak gitti. Yolda küçük [...]

SARAYBURNU, İstanbul’un kuzeybatı kö­şesinde, Haliç yalısını Marmara kıyısından ayıran burun. Bizans devrinde buraya «Aziz Demetrios» burnu denirdi; batıdaki Sir­keci kesimi bugünkünden farklı olarak bir koy görünüşünde olduğu için Sarayburnu daha belirli bir çıkıntı meydana getirirdi. Halic’i boylayan surlar burada Marmara kıyısı surlarıyle birleşirdi. 1871′de demiryolu yapılırken yıkılan surların kalan par­çaları bugün Sarayburnu güneyinde baslar. Sirkeci [...]

SARAY, Marmara bölgesinde (Ergene bö­lümü, Tekirdağ ili) ilçe merkezi kasaba; 7 409 nüf. (1970). Istıranca dağlarının gü­ney eteğini takip eden eski istanbul – Edir­ne karayolu üzerinde; yüksl. 140 m. Demir­yolu üzerindeki Çerkezköy’e 20 km’lik bir yolla bağlıdır. — Saray ilçesi, 610 km2; 23 935 nüf. (1970). Merkez ve Beyazköy bucakları; 22 köy. Buğday ve ayçiçeği. [...]

SAPANCA gölü, esk. Sumonensis (Boane) Limnae, Marmara bölgesinin doğu kesiminde, Adapazarı ovasını izmit kör­fezi oluğuna birleştiren uzun bir çuku­run doğu yarısında tatlı su gölü. Sapanca’nın kıyıları, doğuda Sakarya ili, batı ucunda Kocaeli ilinde kalır; havzası 252 km2; yüzölç. 42 km2; doğu-batı uzunluğu 17 km; kuzey-güney genişliği 5 km; yü­zeyinin yükseltisi 31 m; en derin yeri [...]

SAPANCA, Marmara bölgesinde (Çatalca-Kocaeli bölümü, Sakarya ili) ilçe merkezi kasaba; 8 423 nüf. (1970). Aynı adı taşıyan gölün güneyinde, Ankara-Haydarpaşa demiryolu üzerinde; yüksl. 38 m. Es­kiden İstanbul’u Ankara’ya bağlayan kara­yolu da Sapanca’dan geçiyordu. Bugün bu yol gölün kuzey kenarından geçer. Kasa­banın eski kesimleri plansız, doğuda yeni kurulan mahalleleriyse düzgün görünüşte­dir. Sapanca, 1957′den beri ilçe merkezi­dir. [...]

SAMATYA, İstanbul’da Marmara kıyısın­da, Yenikapı – Yedikule arasında semt. Bu­gün Kocamustafapaşa. Samatya adı, Bi­zans devrinden kalan Psammatheia’dan («kumluk») gelir. 1871′de demiryolu yapı­mı sırasında kısmen yıkılmış olan Marma­ra kıyısı surlarının burada bir kapısı var­dı. Yeni kıyı yolu Samatya önünden, Sa­matya caddesi de bunun gerisinden geçer. Samatya’nın mahalleleri Marmara’ya hâ­kim, hafif ekimli sırtlar üzerinde yer alır; bu [...]

SAMANLI dağları, Marmara bölgesinde kuzeyde İzmit körfezi, güneyde İznik gölü ve Gemlik körfeziyle sınırlanan yörede, batıda Bozburun, doğuda Sakarya ırmağının Geyve boğazı arasında yer alan dağlara verilen genel ad. (Aslında Samanlı dağı Ya­lova ile Gemlik arasında yükselen bir te­pedir [870 m].) Samanlı dağları, doğuda Bolu dağlarından (Alpsofu dağı, Keremali dağı) Geyve boğazı yarıntısıyle ayrılır. En [...]

SAMANDIRA, Marmara bölgesinde (Çatalca-Kocaeli bölümü, İstanbul ili, Kartal ilçe­si) bucak; 3 606 nüf. (1965); 9 köy. — Bu­cak merkezi, 463 nüf. (1965). Kartal’ı Üsküdar-Şile yoluna bağlayan yolun 12. km’-sinde yüksl. 115 m. (M)

SALACAK, İstanbul şehrinin Üsküdar ke­siminde semt. Güneyde yüksekliği 30 m’yi geçen yarlarla Marmara kıyısı üzerinde yük­selen Salacak, doğuda İnsaniye, batıda Şemsipaşa, kuzeyde Doğancılar semtiyle sınır­lanır. Eski tip evlerin bulunduğu bir semt olan Salacak, yeni yapılarla görünümünü az çok değiştirmektedir. PJajı, vapur iske­lesi vardır. (M)

RİVA deresi, Marmara bölgesinde, Kocaeli yarımadasnın en büyük akarsuyu; uzunluğu 71 km. Gebze kuzeyindeki Çatal dağından doğar ve güneydoğu-kuzeybatı doğrultusun­da akar. İstanbul boğazının ağız kısmının hemen doğusunda Karadeniz’e dökülür, üsküdar-Şile yolu, Riva deresini Ömerli köyü yakınında aşar. (M) RİVALİ i. Leng. Bk. BAGHELi. RİVAİL (Leon). Bk. KARDEC (Allan).

PROPONTİS («[Kara] denizden önce»). Esk. coğ. Bugünkü Marmara denizinin adı. Kıyılarında birçok yunan sömürgesi vardı: Erdek yakınında harabesi bulunan Kyzikos, Marmara Ereğlisi (Perinthos), Silivri (Selymbria) v.b. (L)

PROKONNESOS. Esk. coğ. Marmara de­nizinde (Propontis) küçük ada, M. ö. 670′e doğru Miletos’lular tarafından işgal edildi. Zengin mermer ocakları bütün Eskiçağ bo­yunca işletilen adaya, roma devrinde Mar­mara adı verildi. (L)