Türkiye’de borsalar
Türkiye’de borsalar
• Tarihçe. Türkiye’de XVI. ve XVII. yy.da sanat ve ticaret erbabının meydana getirdikleri lonca teşkilâtını borsaların ilk şekli saymak mümkündür. Modern anlamıyle ilk resmî borsa 2 aralık 1873 tarihli nizamnameyle kurulan «Dersaadet Tahvilât borsası»dır. Adından da anlaşılacağı üzere, bu borsa bir menkul kıymetler borsası niteliğindedir. Bu tarihten 13 yıl sonra 15 nisan 1886′da yayımlanan «Umum Borsalar nizamnamesi» ile ticaret borsalarının kurulması mümkün oldu ve ilk ticaret borsası İzmir’de «İzmir Ticaret ve Sanayi borsası» adı altında kuruldu.
Daha sonra 1906 yılında «Esham ve Tahvilât ve Kambiyo ve Nukut Borsası nizamnamesi» ve bunun arkasından da 1923′te bu nizamnamenin zeyli yürürlüğe kondu. Cumhuriyetin kuruluşundan sonra 22 nisan 1925 tarih ve 655 sayılı «Ticaret ve Sanayi Odaları kanunu» ve buna dayanılarak 27 eylül 1925 tarihli «Ticaret ve Sanayi Odaları nizamnamesi», 16 mayıs 1929 tarihli ve 1447 sayılı «Menkul Kıymetler ve Kambiyo Borsaları kanunu», 11 ocak 1943′te 4355 sayılı «Ticaret ve Sanayi Odaları, Esnaf Odaları ve Ticaret Borsaları kanunu», 8 mart 1950 tarih ve 5590 sayılı «Ticaret Odaları», «Ticaret ve Sanayi Odaları», «Sanayi Odaları», «Ticaret Borsaları» ve «Ticaret Borsaları Birliği kanunu» yürürlüğe konuldu.
• Mevzuat. Bugün, borsalarla ilgili olarak yürürlükte bulunan kanunlar şunlardır: 3 nisan 1302 (1886) tarihli Umum Borsalar nizamnamesi, 16 mayıs 1929 tarih ve 1447 sayılı Menkul Kıymetler ve Kambiyo Borsalarıkanunu, 11 ocak 1943 tarih ve 4355 sayılı Ticaret ve Sanayi Odaları, Esnaf Odaları ve Ticaret Borsaları kanunu, 8 mart 1950 tarih ve 5590 sayılı kanun ve bunun tadiline ilişkin 6233 ve 7060 sayılı kanunlar.
• Borsaların çeşitleri, Türkiye’de
a) Ticaret borsaları ,
b) Menkul Kıymetler ve Kambiyo borsaları olmak üzere iki türlüdür.
1. Ticaret borsaları. İzmir’de 1892 yılında kurulan İzmir Ticaret ve Sanayi borsasından sonra devamlı bir gelişme gösterdiler. En yeni ticaret borsası 1 mart 1965′te kurulan Kayseri Ticaret borsasıdır. Ticaret borsalarının toplam sayısı 38′-dir. En büyükleri sırasıyle, İstanbul (1925), İzmir (1892), Adana (1913) ve Ankara (1927) borsalarıdır.
a) Mahiyetleri. Ticaret borsaları, borsaya dahil maddelerin alım satımı, fiyatlarının tespit ve ilânı ile meşgul olmak üzere kurulan tüzel kişilik taşıyan kamu kurumlarıdır.
Ticaret borsalarının görevleri, borsaya dahil maddelerin alım ve salimini tanzim ve tescil etmek; bunların fiyatlarını tespit ve ilân etmek; alıcı ve satıcının teslim -tesellüm ve ödeme bakımından vecibelerini, her tipin asgarî niteliklerini ve işlemlerini tasfiye şartıyle fiyatlar üzerine etki eden şartları; anlaşmazlıklarda seçilecek hakem tayin etme usullerini gösteren ve Türkiye Ticaret ve Sanayi Odaları ve Ticaret Borsaları birliğinin onaylaması ile tekemmül eden genel kaide ve hükümler husule getirmek; yurt İçi ve yurt dışı borsa ve piyasaları takip ederek fiyat haberleşmesi yapmak; borsaya dahil malların tiplerini ve nitelik lerini tespit etmek üzere laboratuvar ve teknik bürolar kurmak ve kurulmuşsa bakmak: sair mevzuatla ve Ticaret bakanlığınca verilecek görevleri yapmak; borsaya ait örf ve âdetleri tespit ve ilân etmek suretiyle mübadeleyi tanzim etmek ve mübadele emniyetini sağlamaktır.
b) Ticaret borsalarına kayıt. Bu işlem mecburîdir. Ticaret borsalarına dahil maddelerin alım satımı ile uğraşanlar bulundukları yerin ticaret borsalarına girmek zorundadırlar. Buna uymayanların kayıtları borsalarca ilgililere danışılmaksızın yapılır ve kendilerine tebliğ edilir. Ancak borsaya kayıtlı maddelerin üretici veya yapımcıları borsalara kaydolmadan da kendi mallarını borsada satabilirler.
Kanuna göre bu üretici ve yapımcılar başında, borsaya kayıtlı maddeler üzerinde alım satım işlerini gerek doğrudan doğruya ve gerekse aracılık yoluyle yapan (borsa komisyoncuları, borsa ajanları, borsa simsarları) bütün fertler borsada kaydolunma zorunluğu altındadır.
Ticaret borsaları, ticarî ihtiyaçların gerekli kıldığı yerlerde Ticaret bakanlığınca kurulur. Borsaların çalışma bölgeleri bulundukları şehrin belediye sınırlarıdır. Borsalar, odaların ve borsaların tamamını İçine alan ve bunlar arasında bir koordinasyon sağlamak üzere kurulan Türkiye Ticaret Odaları, Sanayi Odaları ve Borsaları birliği adındaki tüzel kişilikte yer alır. Bu bakımdan kendi tüzel kişiliklerine halel gelmez.
c) Ticaret borsalarının organları. Ticaret borsalarının organları, Meslek komiteleri, Meclis, Yönetim kuruludur.
Meslek komiteleri, meslek gruplarınca seçilen 5-7 kişiden kuruludur. Meclisler, her meslek kurulundan seçilerek 2′şer kişiden meydana gelir. Tanzimi, idarî ve kazaî selâhiyetleri ve tasarrufları vardır. Yönetim kurulu, Meclisin kendi üyeleri arasından bir yıl için seçeceği 5-11 kişiden meydana gelir. İcra organıdır. Borsa çalışmalarına katılan diğer yetkililerin başlıcaları şunlardır: genel kâtip. Gelirleri 50 000 liradan fazla olan borsalarda meclisler tarafından tayin olunan bîı genel kâtip bulunur.
Borsa Yönetim kurulunda ve meclisinde oy hakkını taşır ve Borsa işlemlerini tedvirle görevlidir. Borsa komiseri. Borsalarda hükümet tarafından tayin edilmiş bir komiser bulundurulur. Borsada günlük alım satım işlemlerini ve fiyat dalgalanmalarını tarafsız bir denetim altında bulundurmak üzere Ticaret bakanlığınca tayin edilen komiserler, gelirleri 50 000 liradan az olan borsalarda bulunmazlar. Bu görevi bu borsalarda genel kâtip yapar.
• Borsaların denetlenmesi. Borsalar ve bunların birliği Ticaret bakanlığınca denetlenir. Bu denetleme hiyerarşik nitelikte olmayıp borsalar tüzel kişi olduklarından idarî vasilik şeklindedir.
2. Menkul kıymetler ve kambiyo borsası. Türkiye’deki en eski borsadır. 2 aralık 1873 tarihli nizamname ile «Dersaadet Tahvilât borsası» adı altında İstanbul’da kuruldu. Sonradan 16 mayıs 1929 gün ve 1447 sayılı «Menkul Kıymetler ve Kambiyo Borsaları kanunu» ile düzenlendi. Menkul kıymetler ve kambiyo borsaları devlet, vilâyet ve belediyeler tarafından çıkarılan istikraz esham ve tahvilleri ile hazine bonolarının, anonim şirketler tarafından çıkarılan esham ve tahvillerin ve borsaya kabulüne Maliye bakanlığınca izin verilen ecnebi esham ve tahvilleri ile nukut ve kambiyolarının alınıp satıldığı yerlerdir.
• Borsanın üyeleri. Borsanın üyeleri
a) aslî, b
) kayıtlı üyeler olmak üzere İki türlüdür.
Aslî üyeleri acentelerdir. Kayıtlı üyeleri, coberler (kendi hesabına menkul kıymet alıp satanlar), bankalar, bankerler, sarraflar, kulisyerler (borsa kulislerinde bulunup kendi hesaplarına acentelere alım satım emri verenler) ve senetleri borsada kayıtlı şirketlerdir.
Acenteler, kanunda gösterilen şartları (6. md.) haiz kimseler arasından borsa meclisinin seçimi ve komiserin inhası üzerine Maliye bakanı tarafından tayin edilir. Bunlar ticarî sıfat taşımaz, yalnız esham ve tahvilât ile kambiyo ve nukut alım satımına aracılık yaparlar.
• Borsa meclisi. Borsaların yedi acenteden kurulu birer meclisleri vardır. Bu meclis acentalar tarafından gizli oyla iki yıl için seçilir. Borsa meclisinin görevleri, Borsalar kanunu ve nizamnamesinin uygulanmasına ilişkin tedbirleri görüşmek; bütçe ve kesin hesabı düzenlemek; devlet kadrosuna dahil olanlar dışında, müstahdemleri seçmek ve ücretlerini belirlemek; borsalara aslî ve kayıtlı üye kabul etmek; borsa işlerinden çıkacak anlaşmazlıkları incelemek ve halletmek; borsa üyeleri hakkında disiplin kararları almak; abone ücretlerini tayin, kürtaj tarifelerini düzenlemektir. (ML)
İlgili veya benzer nitelikli ansiklopedik bilgi içeren diğer sayfalar:
- COBER’LER COBER’LER çoğl. i. Huk. Menkul kıymetler ve kambiyo borsalarında yalnız...
- BORSA BORSA i. Sayı, ölçü veya ağırlıklarına göre belirlenebilen mislî eşyanın...
- Borsa çeşitleri Borsa çeşitleri 1. Emtia borsaları (ticaret ve zahire borsaları): genellikle...
- ARBİTRAJ ARBİTRAJ i. (fr. arbitrage, hakemlik). Bank. ve bors. Bir yerden...
- Banka Kredilerini Tanzim komitesi Banka Kredilerini Tanzim komitesi, Banka plasmanlarını ve kredilerini düzenleyici tedbirler...
- Prodüktivite merkezi (Milli) Prodüktivite merkezi (Millî), ülkedeki iş verimini artıracak tedbirleri araştırmak, bu...
- Sanayi odası Sanayi odası, meslek hizmetleri görmek, meslek ahlâk ve dayanışmasını korumak,...
- DE PİETRİ TONELLİ (Alfonso) DE PİETRİ TONELLİ (Alfonso), italyan iktisatçısı (Carpi 1883-Venedik 1952). 1920′-de...
- ALÎM ALÎM sıf. (ar. ilm, bilmek’ten alim). Çok bilen. (Bilgisi ezelî...
- BORSA BORSA, Romanya’da şehir, Transilvanya’da (Baia Mare bölgesi), yukarı Vişau vadisinde;...
- RÖTRET RÖTRET (fr. retraite). Bank. ve Bors. Alacağı ödenmemiş senet hamilinin,...
- ÂLİM ÂLİM sıf. (ar. elem, keder, ıstırap’tan âlim). Elemli, kederli, ıstırap...
